Tojapakeh incident (Stenis, 1916)

Below mail reports describe the incidents of April 1915, related to the conviction of a number of individuals refusing to submit to colonial slavery (heerendiensten), January-March 1916, the attempted murder of The Bendesa (district head) of Tojapakeh by Made Lateng from Noesa Penida and February 1916 where the various culprits were punished to aforementioned crime had been dealt with. Below follows an English summarised translation, with additional comments by author Godi Dijkman in square brackets. Original Dutch text follows below.

Tojapakeh incident 1916 & Noesa Penida Upheaval (Bali & Lombok Resident L.U.Stenis)

Introduction: Mail report

The Netherlands National Archives in The Hague describe 'Mail reports' (Mailrapporten) as follows: "By means of mail reports, the Netherlands Indies Colonial Administration informed the Dutch government in The Hague on the situation in the colonies. A mail report is a list of succinctly composed messages with restricted length as to its contents, which are given consecutive numbers per year, mostly accompanied by supplements. The supplements were mostly sent along with copies (afschriften) and consisted of, amongst other things: advice from the 'Council of the Indies' (Raad van Indië), reports from army and navy commanders, reports from residents, travel accounts and investigations, documents relating to (judicial) cases, overviews and records of financial and economic nature."

Contents: Bali and Lombok Mail Reports

1915/1118: April report 1915. Conviction of a number of persons from a village in Kloengkoeng on charges of refusing to submit to colonial slavery (heerendienst). Idem of the persons, who have instigated the upheaval on the island of Noesa Penida; 1916/445: Details on the upheaval on the island of Noesa Penida (see 1915 No.1118); (...) January report 1916: Plotting of an attack on a district head from Tojapakeh during his travels, Noesa Penida, failed. Culprits have been heavily punished; 710. February report 1916: Controllers from Kloengkoeng on board the "Y.l. Zwaluw" to Noesa Penida in relation to (?) the attack (see 606). Main culprits in this case (...). Situation is back to normal (quiet).

Succinct report of the Bali & Lombok Residency - Political situation

In areas under direct colonial administration: the Controller of Kloengkoeng, department (afdeling) of South Bali, was forced to call in the assistance of the armed police to have approximately 50 persons from the village of Nyangglan (?), district (?) Bandjarangkan appear before him, who had been unwilling to submit themselves to forced labour (heerendiensten). After they had been collected, they were duly punished for their misdoing by the Courts of Kerta (Raad van Kerta's) at Kloengkoeng. Likewise, the persons, who February last had instigated the upheaval on the island of Noesa Penida, subdistrict Kloengkoeng, were also punished by the Courts of Kerta on the 20 and 21 February. Both principle agitators were sentenced each to five years of forced labour in chains and the others to respectively two and one year of forced labour without chains. Considering that their demeanour displayed at that time was more than impertinent, so much so even that persisted in threatening the district head and a number of village heads, so that armed police had to intervene in order to restore peace and quite on the island, ... the punishments can hardly be called heavy. Singaradja, 26 May 1915, The Resident of Bali and Lombok L.U van Stenis.

Singaraja, 8 February 1916. No. 1175/33; To His Excellency Governor General of the Nederlands-Indies at Buitenzorg

During a trip December last by the Controller of Kloengkoeng to the island group of Noesa Penida it was necessary to take a certain Made Lateng from there to the subdistrict's capital, as this person was not merely accused of the punishable act of unlawful defilement of caste, according to Hindu-Balinese beliefs, but also as he persisted to subtract himself from the authority of the district head of Tojapakeh, and incited others to do the same. During his arrest at Kloengkoeng, awaiting further investigations in the matter, Made Lateng, however, appeared to have had the opportunity to maintain connections with Noesa Penida. His relatives in conjunction with third parties hatched a conspiracy against the district head and during an official journey armed individuals were lying in wait for him. The district head only narrowly escaped the attack.

On 3 February, in direct relation to the telegraphic message on this matter, by means of a telegraphic message to the Chief Inspector of the Shipping Trade, I requested to be granted a Government Steamer. As on 6 February, the [Government Steamer] "Zwaluw" arrived at Labuhan Amuk, the Controller, together with 50 armed policemen under the Division (Afdeeling) Commander and two European Detachment Commanders together with the poenggawa of Tojapakeh, were ferried over to Noesa Penida aiming to end the resistance as soon as possible and to arrest the culprits. After restoring peace and quiet, the temporary aim is to leave behind one brigade under a European commander on those islands in order to support the authority of the district head by carrying out regular patrols. It is my honour to convey reports on this matter to Your Excellency, expecting that after receiving reports or further news, notifications will be conveyed at your earliest convenience. The Resident of Bali and Lombok, van Stenis.

Succinct report of the Residency of Bali and Lombok on January 1916

Political situation: a. In areas under direct colonial administration: during an official journey, the district head of Tojapakeh (Noesa Penida), Kloengkoeng district (onderafdeeling), was awaited in ambush by armed accomplices of insurgent Made Lateng, recently taken to mainland Bali by the Controller. The district head, however, managed to escape the ambush. Since then, a number of necessary measures were taken to punish the culprits and for the betterment of the situation in this jurisdiction. Singaraja, 7 March 1918. The Resident of Bali and Lombok, L.U. van Stenis.

Succinct report of the Residency of Bali and Lombok on February 1916

Political situation: a. In areas under direct colonial administration: On 16 February last, the Controller of Kloengkoeng aboard the Government Steamer (S.S.) "Zwaluw" left for Noesa Penida to further investigate the attempted assault on the life of district head of Tojapakeh. Should he succeed in capturing the main suspects, three klians, who were carried over to Kloengkoeng in captivity (...). Towards the end of February, the situation on the island of Noesa Penida was again calm and peaceful. The occupation by armed police was maintained for the time being. b in areas under district authority: favourable. Singaraja, 21 March 1916. The Resident of Bali and Lombok van Stenis.

Bali and Lombok: 1916/1035, report March 1916

Journey to the islands of Lembongan and Penida, which fall under the district of Tojapakeh (Kloengkoeng district) aboard the Beaconing Vessel (bebakeningsgevaartuig) "Pharus". Reconnaissance. Favourable spirit amongst the population. In general the situation is good.; II. Icom (?), partly; 1071. Diary of the Controller of Kloengkoeng over the period 1-9 February 1916 concerning the events on Noesa Penida; 1273 April report 1916: I. Political situation favourable. Numbers of armed police on Noesa Penida were reduced. Passing away of the (...) Representative (Stedehouder) of Karangasem I Gusti Gde Jilantik. Dealings with (?) of fugitive prisoners in Karangasem; 2079 Augustus - report 1916: I. Situation at Tojapakeh (Noesa Penida) normalised. Political situation in Kloengkoeng returned to normal. Singaraja, 18 February 1916

Mail report no. 1071/06 - Singaraja, 18 Februariy 1916

In relation to my correspondence of 8 of this month No. 1175/ (&) 33, I have the honour of conveying to Your Excellency an additional extract from the journal of the Controller of Kloengkoeng of 1-9 of this month. The contents of this journal may be summarised as follows: an end was brought to the resistance on Noesa Penida against the district head of Toya Pakeh without difficulties and the culprits of the attempted murder on the poenggawa were arrested. The Resident of Bali and Lombok, in absence of and by order of The Secretary, Gooszen.

Diary of the Controller on 1- 9 February 1916

Tuesday 1 February: Message received from the Poenggawa Tojapakeh regarding hostile disposition of a number of klians and inhabitants of Djoerangaja towards his person and the intention to kill him. A copy of the concerning written message from the district head of 27 January last, No.7 is hereby submitted; Wednesday 2 February: Division Chief (Afdeelingschef) and Division Commander at Kloengkoeng, measures to be considered with regards to received message (of the) Poenggawa (of) Tojapakeh, who was also present at Kloengkoeng at the sangkepan, and was able to shed light on the events on Noesa Penida himself.

As it is suspected that the bendesa of Kutampi Made Lateng (see journal December 1915) had to be regarded as the 'auctor intellectualis' of the premeditated assault on the life of the Poenggawa, and has been proven to be such, and that he from Kloengkoeng was able to maintain communications with individuals from Noesa Penida, and that he had influenced witnesses with regards to various accusations against him, it was decided to take him into temporary custody, in the country's prison at Denpasar, where he was taken the same day. Furthermore, it was decided to send approximately fifty armed policemen, under the initial command of the Division Commander Admiral (Afdeelingscommandant Admiraal), to the island of Penida in order to support the poenggawa in the execution of his authority and to carry out patrols on the island for a display of power.

Thursday - Saturday 5 February: etc.; Sunday 6 February. In the early (ter ure) morning, [we] left for Labuhan Amouk with a rented car. Present were the Division Commander (Afdeelingscommandant) of the armed police Bremer with one brigade from Karangasem and the Detachment Commander Fist Class Forger with 1½ brigade armed police from Bangli. After having embarked on the Government Steamer "Zwaluw" at 0615 hours in the early morning, the journey to the island of Penida started, where towards 0915 hours early afternoon, we disembarked at Mentigi. The armed police were lodged in the close-by situated village of Sampalan.

Monday 7 February: In the morning at 0615 hours, together with the armed police, we marched via Karangasem along the beach to the village of Djoerangaja. This village is situated in an area rife with incidents and is passable with difficulty, and - according to the poenggawa - would count 700 inhabitants. The aim was first of all to arrest both klians of this village, who, together with the klian of Sebuluh, being close friends of Bendesa Made Lateng, would have incited the population to the attempted murder. Secondly, to remonstrate the inhabitants of this village on their acts and, if necessary, to punish them.

When we arrived at the village, it was nearly completely deserted. In the far distance, a few men were seen making an escape towards the mountains. One of the klians, however, reported himself immediately and shortly afterwards the second klian was tracked down, who still was present in the fairly large village. The fact that the inhabitants harboured no hostile intentions and only fear and a sense of guilt was the cause of their escape, became apparent from the fact that both klians took it upon themselves to bring back the fugitives in the village, at which task they only partly succeeded as 25 of them did indeed return.

Given the fact that is was unfeasible to track down the rest of the male population in the mountains, it was decided to take those, who had reported themselves, to Sampalan and arrest them there or at Tojapakeh until the rest would have reported themselves as well. The women were notified that food for the detainees was not to be distributed, and it was to be brought to them immediately. At 1545 hours in the afternoon, we returned to Sampalan and in the evening together with the poenggawa started the interrogations of the klians and other persons who had been summoned and of those who would be able to give information on this matter.

Tuesday 8 February: From the investigations held the previous night it became increasingly apparent that both klians from Djoerangaja and the klian from Sebuluh had indeed attempted to murder the poenggawa on the instigation of the Bendesa Made Lateng. During the meeting held in the morning by the reporter (rapporteur) and the district head with all the Bendesas and klians of the island Penida, the klian of Sebuluh was immediately arrested along with the special heads (hoofden speciaal) who were severely spoken to by the Bendesa from Kutampi, who threatened them with severe punishments, in case they together with the arrested three klians dared to take any such actions against the poenggawa or dared to resist to his orders.

With the object of further spreading public news about this matter, it was announced that the Bendesa Made Lateng was fired because of his 'inconsistent' (bad) behaviour and probably could never return to the island of Penida due to the fact that he had transgressed adat regulations as he had married a Brahman (espoused) woman. At the same time, both his brothers and his uncle, who were present during the meeting and who had fulfilled various official duties within the village administration, would also be fired and arrested by me, as they had repeatedly shown unwillingness to obey the poenggawa's orders and not to acknowledge him as such.

During the following elections of a new bendesa for Kutampi, the klians chose Pan Tegeg, the second assistant at the opium trading place at Mentigi, residing at Kutampi and whose functions were to be temporarily replaced by his brother, until he was to be fired from this position at the Opium Monopoly (opiumregie), for which Pan Tegeg will make such a request.

It was noticed that taken measures made a great impression on the heads gathered there, because repeatedly they assured [us] they would be loyal to the poenggawa and obey his orders. The klians of Kutampi, 16 in total, who will all be taken to Kloengkoeng, with the objective of instilling these events for ever in their memories, are starting to open up on the behaviour of their former bendesa, whom they feared, whilst many debt and all kinds of other cases were brought against him, from which it appears that Made Lateng ruled like a Raja on the island.

In the evening at Sampalan, more klians were interrogated, who made similar statements compared to the latter, i.e. that the klians form Djoerangaja and Sebuluh have visited Made Lateng at Kloengkoeng and were instructed by him to persuade a number of klians on Noesa Penida, each with ten assistants, to attack and kill the poenggawa at a given place. All klians who were asked to do this refused to collaborate. As a consequence of this, only the two klians from Djoerangaja and the klian from Sebuluh in fact wanted to carry out the plan, which was thwarted because the poenggawa made the return trip from Suana in part by proa.

Wednesday 9 February: All three klians, however, deny and claim that they have gathered their people (only a few were present from Sebuluh) to track down stray sapis. This is the reason why their people were only armed with sticks.

Various people still have to be interrogated and the poenggawa will further investigate this case. Presumably, the facts with which the people of Djoerangaja have been charged cannot be proven and the poenggawa has been given notice to use the remaining 25 detained people from the village exclusively as porters for the remaining 1½ brigade armed police at cost price without pay (tegen den kost zonder loon). In case more people from Djoerangaja should report themselves, the election of two new klians will be started. Furthermore, this village at first notice will be forced to supply coolies for armed police patrols. If they do not comply with this demand, more hostages will be arrested, whose food at Tojapakeh will have to be carried in '13 posts away' (13 paal ver), until all will have reported themselves.

At 10 hours in the morning, together with Division Commander Bremer and one brigade of armed police van Karangasem were in charge (gecombateerd' ?) of accompanying the detainees, i.e. klians from Kutampi and persons who shall have to interrogated as witnesses in the case of Made Lateng. Detachment Commander Forger met 1½ brigade armed police from Bangli remained on the island of Penida, who shall patrol the island in various directions and assist the district head at capturing those unwilling to appear before him.

Kloengkoeng, 11 February 1916. The Controller, (signed) Lagingtobias. Seen: Denpasar, 14 February 1916. Assistant Resident, Burgdorffer

* Original Dutch text *

Stenis - Toyapakeh incident 1916

Introductie: Mailrapport

Het Nationaal Archief (click hier: beschrijft een 'Mailrapport' als volgt: "Door middel van mailrapporten informeerde het Nederlands-Indische bestuur de regering in Den Haag over de situatie in de kolonie. Een mailrapport is een lijst van inhoudelijk kort en bondig omschreven en per jaar doorlopend genummerde berichten, veelal voorzien van bijlagen. Als bijlagen werden onder meer in afschrift meegezonden: adviezen van de Raad van Indië, rapporten van de commandanten van leger en marine, rapporten van residenten, verslagen van reizen en onderzoekingen, processtukken, overzichten en staten van financiële en economische aard."

(p.1) Bali en Lombok Mailrapporten

1915: 1118. Aprilverslag 1915. Veroordeling van een aantal personen eener desa in Kloengkoeng wegens heerendienst-weigering. Idem van de personen die oorzaak waren van ongeregeldheden op het eiland Noesa-Penida;
1916: 445. bijzonderheden nopens de ongeregeldheden op het eiland Noesa Penida (zie 1915 No.1118);
(...) Januariverslag 1916. Beraamde overval van op dienstreis zijnde districtshoofd van Tojapakeh, Noesa Penida, mislukt. Schuldigen zijn streng gestraft;
710. Februariverslag 1916. Controleurs van Kloengkoeng met Y.l. Zwaluw naar Noesa Penida i/b (?) met overval (zie 606). Voornaamste schuldigen geval. Toestand weder rustig.

(p.2) Extract - Kort verslag der residentie Bali en Lombok over April 1915

I. Politieke toestand / Political situation

a. In direct bestuurd gebied: door den Controleur van Kloengkoeng, afdeling Zuid-Bali, moest de hulp der gewapende politie worden ingeroepen om een 50-tal personen van de desa Njangglan, district Bandjarangkan, die onwillig waren heerendiensten te verrichten, voor hem te doen verschynen. Nadat zy waren opgehaald, werden zy voor hun optreden door den Raad van Kerta's te Kloengkoeng behoorlyk gestraft. Zoo werden ook de personen, die in Februari jl. oorzaak waren van ongeregeldheden op het eland Noesa Penida, onderafdeling Kloengkoeng, op den 20 en 21 van verslagmaand door evengenoemden Raad van Kertas daarvoor gestraft. De beide hoofdaanleggers worden ieder tot 5 jaar dwangarbeid in den ketting veroordeeld en de anderen tot 2 en 1 jaar dwangarbeid buiten de ketting. In aanmerking genomen, dat de destyds door hen aangenomen houding meer dan brutaal was, zoo zelfs, dat zy zich niet ontzagen het districtshoofd en eenige desahoofden te bedreigen, zoodat gewapende politie moest tusschenbeide komen om, orde en rust op het eiland (p.2) te herstellen, ... deze straffen zeker niet te zwaar te noemen; b. in district bestuurd gebied: gunstig. II. Economische toestand / Economic situation; a. Overzicht van de handelsbeweging met opgave van marktpryzen: Referte enz.: Singaradja, 26 Mei 1915, De Resident van Bali en Lombok (w.g.) L.U van Stenis. Voor extract conform: De Gouvernements-Secretaris (handtekening: onleesbaar)

(p.4) Afschrift. Singaradja, den 8sten Februari 1916. No. 1175/33

Aan Zyne Excellentie den Gouverneur Generaal van Nederlandsch-Indië te Buitenzorg. Tydens een in December jl. door den Controleur van Kloengkoeng naar de Noesa-Penida groep ondernomen tocht bleek het noodzakelyk een zeker Made Lateng van daar naar de onderafdeelingshoofdplaats mede te nemen, omdat die persoon niet alleen beschuldigd werd van het volgens de Hindoe-Balische opvattingen strafbare feit van onwettige kastenvermenging, doch ook omdat hy zich voortdurend trachtte te onttrekken aan het gezag van het districtshoofd van Tojapakeh en daartoe ook anderen aanspoorde. Gedurende zyn aanhouding te Kloengkoeng in afwachting van een nader onderzoek terzake, schynt Made Lateng echter in de gelegenheid te zyn geweest verbinding met Noesa Penida te onderhouden, althans werd door zyn bloedverwanten in vereeniging met anderen een complot gesmeed tegen het districtshoofd, dat op een dienstreis door gewapenden werd afgewacht en slechts ternauwernood wist te ontkomen.

Naar aanleiding van het telegrafisch bericht hieromtrent werd door my 3 dezer telegrafisch aan den Hoofdinspecteur van Scheepvaart een Gouvernementsstoomer aangevraagd. De Zwaluw den 6den dezer te Laboehan Amoek aangekomen, bracht de Controleur met 50 man gewapende politie onder den Afdeelingscommandant en twee Europeesche detachementscommandanten, zoomede den poenggawa van Tojapakeh naar Noesa-Penida over, ten einde aan het verzet aldaar ten spoedigste een eind te maken en de schuldigen te arresteeren. Het ligt voorlopig in de bedoeling om na het herstel van orde en rust één brigade onder een Europeeschen

(p.5) commandant op die eilanden achter te laten om door veelvuldig patrouilleeren het gezag van het districtshoofd te ondersteunen. Ik heb de eer Uwer Excellentie het vorenstaande mede te deelen, onder aantekening, dat na ontvangst van de rapporten of nader bericht daarvan ten spoedigste zal worden kennis gegeven. De Resident van Bali en Lombok, (w.g.) van Stenis, Voor eensluidend afschrift: De Gouvernements Secretaris (signed: illegible)

(p.6) Afschrift: Kortverslag der Residentie Bali en Lombok over Januari 1916

Politieke toestand: a. in direct bestuurd gebied. Op een dienstreis werd het districtshoofd van Tojapakeh (Noesa Penida), onderafdeeling Kloengkoeng, afgewacht door gewapende handlangers van den korten tyd geleden door den Controleur naar den vasten wal medegenomen onruststoker Made Lateng. Het districtshoofd wist echter den hinderlaag te vermyden. Sedert werden noodige maatregelen getroffen ter bestraffing der schuldigen en verbetering van den toestand in dat ressort; b. in indirect bestuurd gebied: Gunstig; Singaradja, den 7en Maart 1918. De Resident van Bali en Lombok. (w.g.) (getekend: L.U. van Stenis; Voor eensluidend afschrift: De Gouvernements Secretaris (getekend: onleesbaar).

(p.7) Kortverslag der Residentie Bali en Lombok over Februari 1916 (...) 710/16

Politieke toestand. a: in direct bestuurd gebied. Voor het onderzoek van den beraamden aanslag op het leven van het districtshoofd van Tojapakeh vertrok de Controleur van Kloengkoeng op den 6den van verslagmaand met het Gouvernements S.S. "Zwaluw" naar Noesa Penida en mocht het hem gelukken de hoofdschuldigen, een drietal klians, in handen te krygen, die gevankelyk naar Kloengkoeng werden overgebracht. Op het einde van verslagmaand was de toestand op het eiland Noesa Penida weder volkomen rustig. De bezetting door gewapende politie werd echter voorloopig gehandhaafd. b: in indirect bestuurd gebied: Gunstig. Singaradja, den 21 Maart 1916. De Resident van Bali en Lombok (w/g/) van Stenis. Voor eensluidend afschrift: De Gouvernements Secretaris.

Voorl. visie Afd. / Departement van Koloniën; 's-Gravenhagen, den 28 aug 1917; 4e Afd. No.62, onderwerp : Politiek verslagen en berichten betreffende de res. Bali en Lombok 1916/1917 (Koloniaal verslag 1917); De Minister van Koloniën, gezien de hieronder vermelde als bijlagen van het mailrapport ontvangen stukken, te weten: Mailrapport 1916 no.1 1035, 1071, 1273, 1855, 1703, 2001, 2430, 2079, 2126; 1917: 170, 180, 198 en 315; Aantal bijlagen (handtekening onleesbaar): alle betreffende politieken toestand; (...); Bali en Lombok (opbergen van mailrapporten).

Bali en Lombok (opbergen van mailrapporten) [origineel in handschrift]

1916/1035, Maartverslag 1916: I. Bezoek aan de eilanden Lembongan en Penida afh. district Tojapakeh (onderafd. Kloengkoeng). Door het bebakeningsgevaartuig "Pharus". Patrouilleering. Gunstigen stemming onder de bevolking. Toestand over het algemeen goed.; II. Icom (?), gedeelte; 1071. Dagboek v/d Controleur v. Kloengkoeng over het tijdvak 1 t/m/ 9 Febr. 1916 betreffende het gebeuren op Noesa Penida; 1273 Aprilverslag 1916: I. Politieke toestand goed. Sterkte van de gewapende politie op Noesa Penida weer teruggebracht. Overlijden van den (...) Stedehouder van Karangasem I Goesti Gde Djilantik. Opvatting / Opvalling (?) van voortvluchtige gevangenen in het Karangasemsche; 2079 Augustus - verslag 1916: I. Toestand te Tojapakeh (Noesa Penida) weder normaal. Politieke toestand te Kloengkoeng weder goed.;

Mailr. no. 1071/16 (?) [in handschrift op papier dat er overheen schijn te zijn gelegd tijdens het kopiëren of scannen, dus mogelijk niet belangrijk?]

Afschrift. Singaradja, den 18den Februari 1916. No.1314/I.

Ten vervolge van myn schryven van 8 dezer No. 1175/ (&) 33, heb ik de eer Uwer Excellentie hiernevens een extract aan te bieden uit het journaal van den controleur van Kloengkoeng van 1 tot 9 dezer, maar den inhoud waarvan kortheidshalve moge worden verwezen en waaruit blyken kan, dat om het verzet op Noesa Penida tegen het districtshoofd van Toja Pakeh zonder moeilykheden een einde werd gemaakt en de schuldigen aan den tegen dien poenggawa op touw gezetten moordaanslag werden gearresteerd. De Resident van Bali en Lombok, By verhindering en op last: De Secretaris, (w.g.) Gooszen, Voor eensluidend afschrift; de Gouvernements-Secretaris (handtekening: onleesbaar)

Aan: Zyne Excellentie den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie (& Loopend mailr. No.445); Afschrift: Mailrapport No.1071/26; Dagboek van den Controleur over het tydvak 1 tot en met 9 Februari 1916.

Dinsdag 1 Februari. Bericht van Poenggawa Tojapakeh ontvangen omtrent kwade gezindheid eenige klians en bewoners des Djoerangaja jegens hem en het voornemen om hem te dooden. Een afschrift van het terzake handelend schryven van dat districtshoofd dd. 27 Januari jl. No.7 wordt hierby overgelegd;

Woensdag 2 Februari: Afdeelingschef en Divisiecommandant te Kloengkoeng, ter bespreking te nemen maatregelen naar aanleiding ontvangen bericht Poenggawa Tojapakeh, die ook te Kloengkoeng aanwezig was te bywoning sangkepan en het gebeurde op Noesa Penida zelf nader toelichtte. Aangezien vermoed werd dat de bendesa van Koetampi Made Lateng (vide journaal December 1915) beschouwd moest worden als de auctor intellectualis van den voorgenomen aanslag op het leven van den Poenggawa en het ook gebleken was, dat hy van uit Kloengkoeng nog steeds in verbinding stond met lieden van Noesa Penida en de getuigen in verschillende tegen hem ingebrachte beschuldigingen liet bewerken werd besloten, hem in preventieve hechtenis te doen stellen in 's lands gevangenis te Denpasar, waarheen hy nog denzelfden dag werd overgebracht. Verder werd besloten om een vijftigtal gewapende politiedienaren onder commando aanvankelyk van den afdeelingscommandant Admiraal naar het eiland Penida te zenden om den poenggawa in de uitoefening van zyn gezag te steunen en patrouilles te maken op het eiland voor machtsvertoon.

Donderdag t/m Zaterdag 5 Februari: enz.; Zondag 6 Februari. Des morgens ter ure met huurauto naar Laboehan Amoek vertrokken, alwaar reeds aanwezig waren de afdeelingscommandant der gewapende politie Bremer met 1 brigade van Karangasem en de detachementscommandant 1e klasse Forger met 1½ brigade gewapende politie van Bangli. Na embarkement op het Gouvernements stoomschip "Zwaluw" ten 6¼ ure voormiddags ving de overtocht naar het eiland Penida aan, waar tegen 9½ uur v.m. te Mentigi gedebarkeerd werd en de gewapende politie in de dicht daarby gelegen desa Sampalan het bivak betrok.

Maandag 7 Februari. Des morgens 6¼ uur met gewapende politie via Karangasem langs het strand naar de desa Djoerangaja afgemarcheerd, welke desa in zwaar geaccidenteerd en moeilyk begaanbaar terrein ligt en volgens opgave poenggawa 700 zielen zou tellen. Doel was om de beide klians van genoemde desa, die met den klian van Seboeloeh, als getrouwe vrienden van den bendesa Made Lateng de bevolking tot den moordaanslag zouden hebben opgezet, te arresteeren en de bewoners dier desa ernstig over hunne handelswyze te onderhouden en zoo nodig te straffen.

By aankomst in de desa bleek deze nagenoeg geheel verlaten te zyn en werd in de verte nog een aantal mannen gezien, die zich over het gebergte uit de voeten maakten. Een der klians meldde zich echter dadelyk en ook kon korten tyd daarna de tweede klian opgespoord worden, die zich nog in de vry uitgestrekte desa bevond. Dat de bewoners echter geen vyandelyke bedoelingen hadden en slechts vrees en schuldbesef de oorzaak was van hunne vlucht, bleek wel uit het feit dat beide klians op zich namen de vluchtingen in de desa terug te brengen, hetgeen hun echter slechts met een vyf en twintigtal lieden lukte.

Aangezien het niet doenlyk was om de overige mannelyk bewoners in het gebergte op te sporen, werd besloten de lieden die zich gemeld hadden mede te nemen naar Sampalan en hen daar of te Tojapakeh aan te houden totdat ook de overigen zich gemeld zouden hebben, met aanzegging aan de vrouwen dat voor de voeding der aangehoudenen niet zou worden gezorgd en die hun dadelyk gebracht zou moeten worden. Ten 3 3/4 uur n.m. te Sampalan teruggekeerd en des avonds met poenggawa begonnen met het verhoor voor de inmiddels opgeroepen klians en andere personen, die in deze zaak inlichtingen konden geven.

Dinsdag 8 Februari. Uit het den vorigen avond gehouden onderzoek bleek al meer en meer dat de beide klians van Djoerangaja en de klian van Seboeloeh inderdaad een moordaanslag op den poenggawa hadden voorbereid op instigatie van de bendesa Made Lateng. Op de des morgens door rapporteur en het districtshoofd gehouden vergadering met alle Bendesa's en klians van het eiland Penida, werd daarom ook dadelyk de klian van Seboeloeh gearresteerd en de hoofden speciaal die van den bendesa van Koetampi ernstig onder handen genomen en met zware straffen bedreigd, indien zy het evenals de 3 gearresteerde klians, durfden wagen om nog iets tegen de poenggawa te ondernemen of zich tegen zyne bevelen te verzetten.

Teneinde hieraan algemeene bekendheid te doen geven, werd verder medegedeeld dat de bendesa Made Lateng wegens zyn slecht gedrag ontslagen was en waarschynlyk wegens het door hem gepleegde adatmisdryf met een gehuwde Brahmansche vrouw nimmer naar het eiland Penida zou terugkeeren, terwyl zyne beide broers en zyn oom, die ter vergadering aanwezig waren en verschillende functien in het desabestuur bekleedden, eveneens ontslagen en door my gearresteerd werden, omdat zy by herhaling blyken hadden gegeven zich niet aan de bevelen van den poenggawa te storen en hem niet als zoodanig te willen erkennen.

By de daarop gevolgde verkiezing van een nieuwen bendesa voor Koetampi werd door de klians gekozen de 2e helper by de opium verkoopplaats te Mentigi, Pan Tegeg, die te Koetampi woonachtig is en wiens nieuwe functie tydelyk door zyn broeder waargenomen zal worden, totdat hy uit zyne betrekking by de opiumregie ontslagen is, waartoe door hem het verzoek zal worden gedaan.

Waargenomen werd dat de genomen maatregelen een grooten indruk op de verzamelde hoofden gemaakt hadden, want by herhaling verzekerden zy den poenggawa te zullen gehoorzamen en zyne bevelen te zullen opvolgen. De klians van Koetampi, 16 in getal, die allen naar Kloengkoeng medegenomen zullen worden, opdat het gebeurde goed by hen in herinnering zal blyven, beginnen uit eigen beweging een boekje open te doen over het gedrag van hun vroegeren bendesa, die zy vreesden, terwyl nog vele schuldzaken en allerlei andere kwesties tegen hem worden aangebracht, waaruit blykt dat Made Lateng op het eiland heerschte als een radja.

Des avonds werden te Sampalan nog eenige klians gehoord, die eensluidende verklaringen aflegden als de vorige nl. dat de klians van Djoerangaja en van Seboeloeh, Made Lateng te Kloengkoeng hebben bezocht en door hem zyn geïnstrueerd om een aantal ander klians op Noesa Penida over te halen ieder met 10 volgelingen den poenggawa op een bepaalde plaats te overvallen en te dooden. Alle klians die daartoe aangezocht waren, hebben echter geweigerd mede te doen, zoodat alleen de twee klians van Djoerangaja en de klian van Seboeloeh het plan ten uitvoer hebben willen brengen, dat verydeld werd doordat de poenggawa de terugreis van Soewana gedeeltelyk per prauw heeft gemaakt.

Woensdag 9 Februari. Alle drie klians ontkennen echter en beweren dat zy hun volk verzameld hebben (van Seboeloeh waren er slechts enkelen) om weggeloopen sapis op te sporen, vandaar dat hun lieden voor het meerendeel slechts gewapend waren met stokken.

Verschillende personen moeten nog gehoord worden en zal de poenggawa verder de zaak onderzoeken. Vermoedelyk zal het den lieden van Djoerangaja ten laste gelegde feit niet bewezen kunnen worden en is den poenggawa aangezegd om voorlopig de 25 aangehouden personen van die desa uitsluitend te gebruiken als dragers voor achtergebleven 1 1/2 brigade gewapende politie en dan tegen den kost zonder loon. Melden zich ook de overige lieden van Djoerangaja dan zal begonnen moeten worden met de verkiezing van twee nieuwe klians en die desa by eerste aanzegging verplicht zyn telkens koelies te leveren voor de patrouilles der gewapende politie. Voldoen zy daaraan niet dan wordt wederom begonnen met het aanhouden van gyzelaars, wier voeding elken dag te Tojapakeh 13 paal ver, moet worden aangevoerd, totdat allen zich weder gemeld hebben.

Te 10 uur v.m. met afdeelingscommandant Bremer en 1 brigade gewapende politie van Karangasem ter begeleiding van de medegenomen arrestanten, klians van Koetampi en personen, die als getuigen in de zaak van Made Lateng moeten worden gehoord, 'gecombateerd' (?). Detachementscommandant Forger met 1½ brigade bewapende politie van Bangli op het eiland Penida achtergebleven, die het eiland in verschillende richtingen zal afpatrouilleeren en het districtshoofd hulp zal verleenen by het ophalen van de personen die onwillig mochten zyn voor hem te verschynen.

Kloengkoeng, 11 Februari 1916. De Controleur, (w.g.) Lagingtobias. Voor eensluidend afschrift: De Secretaris, Op last: De Commies, (w.g.) onleesbaar. Voor eensluidend afschrift; (P) De Gouvernements-Secretaris (getekend: onleesbaar); Gezien: Denpasar, 14 Februari 1916. De Assistent Resident, (w.g.) Burgdorffer.



  • L.U.Stenis - Mailrapporten 1915-1916, Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam (viewed, 2007)

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. research: Godi Dijkman http://guidomansdijk-talen.nlsocial facebook box white 24