Penida (Lekkerkerker, 1923)

Cornelis Lekkerkerker (1869-1942), Archivist of the Bali Institute in 1923 wrote a rapport 'Current economic situation in Bali and Lombok". Below article quotes sections from his report relevant to Nusa Penida with regards to, amongst others, economy, population, opium and Corvée Labour. Original Dutch text follows below, comments by Godi Dijkman in square brackets.



The Penida-islands in the Lombok Strait fall under the Kloengkoeng regency.


Judged by the population density, development of the native agriculture and road density, Bali and Lombok belong to the sphere of Java rather than to the outlying districts (provinces). On the island of Java, only Bantem (index 113) has a lesser densely populated area than Bali and Lombok; Besoeki (147) comes close to this district. The subdistrict of Gianjar, which almost entirely consists of terrain suitable for rice paddies, when it comes to population density is only outdone by the Java districts of Kedoe (451), Pekalongan (416), Soerabaja (414) and Dokjakarta (413). Kloengloeng, in this respect, would be worthy of a place amongst these districts, were it not for the fact that the index for this subdistrict is considerably lower than Bangli, largely not used for agriculture, and the lean and scanty, overpopulated island of Penida. The former rajahdom Kloengkoeng is in fact suffering the consequences of relative overpopulation, given the circumstances.


The natural situation in Lombok is no different, tectonically and geologically the infamous Bali main watershed is continued in the equally high volcanic mountains of North Lombok. Lombok, however, lacks a northern coastal area; Bali has a surface area, albeit narrow and steep, only in the broad central areas. The wide southern plains of Bali find its counterpart in Lombok's lower middle area, askew to the south only by the mighty Rendjani mountains. In this area, not even a third of the total surface of the island contains more than 90% of the total population. The scanty, near-uninhabitable, tertiary lower southerly mountain area continues on to Penida and the dry peninsula of Tafelhoek [Bukit} and further on, along Java's Southeast peninsula and southern mountain range. The Lombok strait is not, as was the common view held before, an ancient and deep incision in this furrow of the earth's crust, nor a separation between Old Asia and Old Australia. Both nature and human activities made Bali and Lombok twin brothers.

The eruption of Mount Tambora on Soembawa in 1815, severely depleted Lombok's population; this eruption in Bali, too, has cost many human lives. In the same year, in Bali, a mud slide caused by falling away of a part of the Beratan mountain side lead to a great number of human casualties, as a consequence of which masses of water found their way downwards and an area west of Boeleleng was destroyed. However, it cannot have been as terrible as was recounted by Van den Broeck, who in Bali was assigned the post of government commissary (regeeringscommissaris) in 1817-1918. He recounted that as a cause of the eruption 2/3 of Lombok's population died and that only 20 to 25.000 people remained alive. Furthermore, the fact that Lombok after the event was mainly populated by immigrants of far ashore, and that this would be the reason that Lombok became Islamic! This way, history was written for more than a century!

From an agro-geological perspective, both Bali and Lombok are considered fertile – volcanic material and its consequent eroding, except for the tertiary layers: on Bali and the small peninsula of Tafelhoek [Bukit]; the island of Penida, with the exception of a narrow stretch of coastal area to the north.

Population & exile

These infertile areas are virtually uninhabited, except for Penida, which rises from north to south coast in six terraces to 488m. It is claimed that some 12.000 people live there, i.e. 54 per km2, (p.169) eking out a miserable existence. The reason for this abnormal population density is found in the fact that Penida was the usual exile place for Kloengkoeng and Gianyar: political sinners, adat-transgressors, practitioners of black magic and werewolves were transported there. In the village of Pèd on the north coast, the latter were burnt to death "if necessary". The caste system has been lost amongst this population.

Water & economy

Only along the north coast, some running water is to be found during the west monsoon for some months. The only well that never dries up is found in the district capital of Toja Pakeh (i.e. brackish water), of poor quality, as indicated by the name of this village. Further afield, bad quality water is collected in deep wells and cavities, sometimes very far from home. Between the shining white and grey limestone rocks during the east monsoon, not a green spot is to be found. The layer of leaf mould is extremely thin or is totally absent. This fact caused the local population to artificially improve this, as it occurs in a similar way on some of the Kangean islands. Using a simple manufactured crowbar, the soft limestone is crushed and then mixed with withered grass, leaves, bushes, cow dung and domestic waist. Only then, a meagre harvest is guaranteed. Years and years of repetition of the same procédé, the soil even becomes ready to be ploughed and suitable for growing tuberous plants. Rice is a luxurious food-item around these parts; the staple-food is corn; furthermore, ketéla, mountain rice [padi gaga], and some cotton is grown too. Plantations of coconut trees, djeroek and other fruiting trees and bamboo bushes are found as well. Some inhabitants make a living from salt panning and collecting edible birds' nests, whereas on the small island of Lembongan a living is made from burning building chalk for construction and sirih chalk from limestone. The main means of existence on this arid island, however, is cattle husbandry, carried out despite the lack of drinking water during the east monsoon at a time when the meadows dry out. There are many cattle of good quality. (...) The existence of the inhabitants of Tafelhoek [Boekit] is similar to that of those of Penida.


On Lombok, the temporary regulation G.B. 9 Jan. 1897 (Staatsblad no.17) is de facto still valid. The latest fallen rajah (1894) prohibited the use of opium to all Sasaks and Balinese in his kingdom. This regulation was maintained and fortified by our administration; the exploitation of opium for the use in the foreign colonies has been taken into our own management. Later alterations of the Lombok Opium Ordinance, I have passed on silently.

In Bali, the regulations on the trade of opium (opium-regie) were introduced on 1 April 1908. (Bali-Regie-Ordonnantie, Staatsblad 1918 no.199 c.a.). The price of opium (p.176) then was 4 cent per mata. For Penida Islands and West-Bali (Boeleleng west of Toekad Saba, to which border Boeboenan and Pengastoelan and the entire subdistrict of Djembrana) in 1917 a licence system was introduced, by which only recognised opium smokers under strict conditions and measures of control were still able to obtain opium and no new clients were admitted. In these parts, very small amounts of opium were used and the goal was to make these regions opium free, given the immigrating Javanese and the 'koelies' of the leaseholder plots of land (erfpachtsperceelen). (until p.177, no aparent important data with regards to Nusa Penida).

De Kat Angelino = Controller, who lived in Bali for eight years.

Corvée labour

The abolishment of corvée labour (heerendiensten) in the outlying districts from 1 Jan 1919 (G.B., 16-10-1918, Staatsblad 710) for Bali and Lombok was complemented with Staatsblad 1919, no.360, by which it is ordained that also for this district corvée labour and communal service transgressions (gemeentedienstovertredingen) shall be punished in the same way as elsewhere, i.e. according to art. 523 Wetboek van Strafrecht in Nederlandsch-Indië., en met G.B. 7-7-1919 no.63 (Bijbl.9246), according to which the regulation for buying off corvée labour (heerendiensten) in Staatsblad 1918 no.772 is also valid for Bali and Lombok. Given the minimal use in both Bali and Lombok of the opportunity to buy off corvée labour for f10,- each year, it proves that these services did not way heavily.

It has been said that this abolishment for Bali and Lombok would prove to be a 'dead letter', as the G.G. for works of public use (p.194) still 'would have to pay wages', according to the preconditions established at its abolishment, because the Balinese is not willing to work voluntarily, but only when forced to do so. And indeed, now and in the near future there are hardly enough free labourers to be had for major public works on roads. But in the long run, when the product economy will have transformed itself into a money economy - a process already underway - paid labour will find its place in the customs of the people. For the time being, most necessary road repairs have been carried out as less as possible with forced labour (overwalsche werklieden). This is as a result of the efforts by the resident, by which the long-time forced labourers (more than a year) do not serve their sentence beyond their district. This is also a very salutary measure, as such a Balinese exiled convict would have died or would have returned as a totally declassed individual (gedéclasseerde) and was to become a germ of destruction in his surroundings. (Besluit Directie van Justitie, 13-2-1922).

It stands to reason that initially it is difficult to find labourers for public services with a people whose memories of 'puri corvée labour', being subject to its land owners and corvée labour, is so diversified (?). But why would these public services not gradually emerge? The Balinese is fond of money; this understanding and habit of paid labour outside the boundaries of his own territory, for example during the harvest of rice, coffee bean picking, constructing of tunnels, knows a long history; the number of non-landowners is considerable, which perhaps in some areas amounts to half of the grown men; and many small farmers labour under very heavy circumstances 'in deelbouw' for half, of even for 1/3 of the land's yield. Minor means of existence, not discussed here, are executed nearly all of them on their own island and are not able to feed many mouths, however important they may be in other respects (art, trade, salt panning, production of pans and pots, fishery, chalk burning, picking of birds' nests). It will have to be investigated to what extent the special giftedness of this people would be able to serve trades and arts in order to contribute to the export industry, which would make the increasing population less dependant on agriculture as the sole means of existence. Under the existing and future circumstances, according to us, a class of labourers will arise and this would certainly be in the interest of the district. Exploitable deep minerals are not to be found on Bali or Lombok.


  • Lekkerkerker, C. - De tegenwoordige economische toestand van het gewest Bali en Lombok, in: 'Koloniaal Tijdschrift, uitgegeven door de Vereeniging van Ambtenaren bij het Binnenlandsch Bestuur in Nederlandsch-Indië, Twaalfde Jaargang', 1923, p.153-210

* Original Dutch text*

(p.155) De Penida-eilanden in Straat Lombok behooren tot Kloengkoeng.

(p.164) Naar bevolkingsdichtheid, ontwikkeling van den inlandschen landbouw en dichtheid van het wegennet behooren Bali en Lombok veeleer tot de sfeer van Java dan tot die der Buitengewesten. Op Java is Bantem (index 113) alleen minder bevolkt dan Bali en Lombok; Besoeki (147) evenaart dit gewest. De onderafdeeling Gianjar, bijna geheel uit voor sawahaanleg geschikt terrein betaande, wordt in bevolkingsintensiteit alleen overtroffen door de Java-gewesten Kedoe (451), Pekalongan (416), Soerabaja (414) en Dokjakarta (413). Kloengloeng zou in deze rij een plaats toekomen, ware het niet dat de index voor deze onderafdeeling sterk wordt gedrukt door het grootendeels onbebouwde Bangli en het in zijn schraalheid toch nog overbevolkte eiland Penida. Het vroegere vorstendom Kloengkoeng lijdt feitelijk onder een voor zijne omstandigheden te sterk opgehoopte bevolking.

(p.165) De natuurlijke situatie van Lombok is niet anders, Tectonisch en geologisch vindt de geduchte hoofdwaterscheiding van Bali hare voortzetting in het even hooge vulkanische gebergte van Noord-Lombok. Eene Noordelijke kustvlakte ontbreekt op Lombok; Bali heeft zoodanige vlakte, en dan nog smal en steil, alleen in het breede middenstuk. Bali's breede zuidvlakte vindt zijn evenbeeld in Lombok's lage middenstrook, alleen door het geweldige Rendjani-complex wat naar het Zuiden uitgebogen. In deze strook, nog geen derde van het oppervlakte des eilands beslaande, is meer dan 90% van de geheele bevolking opeengeperst. Het schrale, zoo goed als onbewoonde, tertiaire lage Zuidelijke bergland vindt zijne voortzetting over Penida en het dorre schiereiland Tafelhoek en verder, over Java's Z.O/ Schiereiland en Zuidergebergte. Straat Lombok is niet, zooals men vroeger wel heeft gemeend, een zeer oude en diepe insnijding in dezen rimpel van 's aardrijks oppervlak, geen scheiding tusschen oud Azië en oud Australië. De natuur, zoowel als het werk der menschen, maakte Bali en Lombok tot tweelingbroeders.

(p.166) De uitbarsting van den Tambora op Soembawa in 1815 heeft de bevolking op Lombok zeer uitgedund; deze uitbarsting heeft ook op Bali zeker menschenoffers geëischt; op Bali kostte in datzelfde jaar een modderbandjir, ontstaan door het bezwijken van een stuk van de omwanding der bergkom van Baratan, waardoor een massa water naar beneden vloeide en een strook lands ten W. van Boeleleng verwoest werd, aan een groot aantal menschen het leven. Maar zoo erg als Van den Broeck, die in 1817-18 op Bali als regeeringscommissaris vertoefde, ons vertelde zal het wel niet geweest zijn. Hij verhaalde dat door de uitbarsting 2/3 der bevolking van Lombok omkwam en dat er maar 20 à 25.000 menschen over waren. Verder dat Lombok daarna hoofdzakelijk weer door immigranten van elders is bevolkt en dat dat de oorzaak is, dat Lombok Islamitisch is! Zoo schreef men nog voor een eeuw historie!

(p.168) Agrogeologisch beschouwd zijn de beide eilanden (Bali & Lombok) vruchtbaar te achten – vulkanisch materiaal met de afspoelsel daarvan, behalve het tertiair: Op Bali het kleine schiereiland Tafelhoek; het eiland Penida, uitgezonderd een smal strookje alluvium aan de Noordkust.

Deze onvruchtbare gebieden zijn zo goed als onbewoond, behalve Penida, dat van Noord- naar Zuidkust in zes terrassen opstijgt tot 488m. Er zouden 12.000 menschen wonen, d.i. 54 per km2, (p.169) die er een kommerrijk leven leiden. De oorzaak van deze abnormale bevolkingsdichtheid ligt hierin dat Penida het gewone verbanningsoord was voor Kloengkoeng en Gianyar, waarheen politieke zondaren, adatschenders, beoefenaars der zwarte kunst en weerwolven werden overgebracht. In het dorp Pèd aan de noordkust werden de laatste "zoo noodig" verbrand. Het kastewezen is onder deze bevolking verloren gegaan. Alleen aan de noordkust vindt men in de Westmoesson gedurende enkele maanden wat stroomend water. De eenige bron die altijd water levert, is die ter districtshoofdplaats Toja Pakeh (d.i. ziltig water), maar dit is nog slecht, zooals de plaatsnaam aanwijst. Verder zamelt men slecht water in diepe putten en onderaardsche holten, soms zeer ver van huis. Tusschen de helwitte en grauwe kalkrotsen is in den Oostmoesson bijna geen groen plekje te vinden. De laag teelaarde is zeer dun of ontbreekt geheel. Dit heeft de bevolking er toe gebracht de hoeveelheid ervan kunstmatig te vermeerderen, evenals zulks wel geschiedt op enkele der Kangean-eilanden. Met een eenvoudig gevormd practisch breekijzer wordt de zachte kalksteen verbrijzeld en daarna vermengd met verdord gras, bladeren, struiken, rundermest en huisvuil. Dan kan er een schrale oogst op worden gewonnen. Na jarenlange herhaling van dit procedé wordt zulk een bodem zelfs ploegbaar en voor den verbouw van knolgewassen geschikt. Rijst is hier een luxe-voedsel; het hoofdproduct is mais; verder kweekt men ketéla, bergrijst, en wat katoen. Men vindt ook vrij wat aanplantingen van klappers, djeroek en andere vruchtboomen en bamboestoelen. Enkelen erneeren zich met zoutwinning en het plukken van vogelnestjes en op het eilandje Lembongan met het branden van metsel- en sirihkalk uit koraalsteen. Het belangrijkste bestaansmiddel op het dorre eiland is echter de veeteelt en zulks hoewel de grasvlakten in den Oostmoesson verdorren en het verschaffen van drinkwater zoo bezwaarlijk is. De runderen zijn niet alleen talrijk, maar ook van goede kwaliteit.

(...) Het bestaan der bewoners van Tafelhoek ("Boekit") komt overeen met dat der lieden van Penida.


(p.175) Op Lombok geldt de facto nog de voorloopige regeling van G.B. 9 Jan. 1897 (Stbl. no.17). De in 1894 gevallen laatste vorst had aan alle Sasaks en Baliërs in zijn rijk het gebruik van opium streng verboden. Deze regeling werd door ons bestuur gehandhaafd en versterkt; de exploitatie van het opium-middel voor de vreemdelingenkolonies in eigen beheer genomen. De latere wijzigingen der Lombok-opium-ordonnantie meen ik stilzwijgend te mogen voorbijgaan.

Op Bali werd de opium-regie ingevoerd op 1 April 1908. (Bali-Regie-Ordonnantie, Stbl. 1918 no.199 c.a.). De prijs van het opium (p.176) was toen 4 cent per mata. Voor de Penida-eilanden en West-Bali (Boeleleng ten W. van Toekad Saba, waaraan Boeboenan en Pengastoelan liggen en geheel Djembrana) werd in 1917 een licentiestelsel ingevoerd, zoodat alleen erkende schuivers onder bepaalde voorwaarden en controle-maatregelen nog opium konden krijgen en nieuwe klanten niet meer werden aangenomen. In deze streken werd steeds weinig opium gebruikt en nu was het zaak met het oog op de immigreerende Javanen en de koelies der erfpachtsperceelen haar automatisch opiumvrij te maken. (t/m p.177, does not seem important with regards to Nusa Penida).

(p.178) De Kat Angelino = controleur die 8 jaar op Bali vertoefde

Corvée labour

(p.193) De afschaffing der heerendiensten op de Buitengewesten met ingang van 1 Jan 1919 (G.B., 16-10-1918, Stbl. 710) werd voor Bali en Lombok gecompleteerd met Stbl.1919, no.360, waarvan is bepaald, dat ook voor dit gewest heeren- en gemeentedienstovertredingen zullen worden gestraft op gelijke wijze als elders, d.i. volgens art. 523 Wetb. van Strafr. in N.I., en met G.B. 7-7-1919 no.63 (Bijbl.9246), volgens hetwelk de regeling voor den afkoop van heerendiensten van Stbl. 1918 no.772 ook zal gelden voor Bali en Lombok. Het geringe gebruik, dat zoowel op Bali als op Lombok werd gemaakt van de gelegenheid om de heerendiensten af te koopen voor f10,- 's jaars, bewijst wel dat deze niet zwaar drukten.

Men heeft beweerd, dat deze afschaffing voor B. en L. een doode letter zou blijven, omdat de G.G. voor werken van openbaar nut (p.194) wel steeds 'loonarbeia zou moete neischen', volgens het voorbehoud bij de afschaffing gemaakt, omdat de Baliër niet vrijwillig voor loon werkt, maar alleen op last. En inderdaad, nu en in de naaste toekomst is er geen voldoend aantal vrije arbeiders te krijgen voor groote werken aan de wegen. Maar op den langen duur, als de productenhuishouding zich zal hebben omgezet in eene geldhuishouding - een proces, dat al heeft ingezet - zal vrije loonarbeid best in de volkszeden komen. Voorloopig is de noodzakelijkste wegaanleg al mogelijk zonder aanvoer van overwalsche werklieden, doordat de resident gedaan heeft gekregen, dat de voor langer dan een jaar tot dwangarbeid gestraften hun straf niet meer buiten het gewest uitdienen; ook overigens een zeer heilzame maatregel, want zulk een Balische strafbanneling ging dood of kwam als volslagen gedéclasseerde terug en werd een kiem van verderf in zinne omgeving. (Besl. Dir. van Justitie van 13-2-1922).

Het is te begrijpen dat bij een volk, waar de herinnering aan de poeridiensten, de hoorigheid aan zijn landsgrooten en de heerendiensten op last nog zoo versch is, in den eersten tijd moeilijk arbeiders voor publieke diensten zijn te vinden. Maar waarom zouden deze er niet geleidelijk komen? De Baliër is tuk op geld; het begrip en de gewoonte van loonarbeid buiten zijn eigen dorp, bij den rijstoogst, koffiepluk, tunnelbouw, zit er al lang in; het aantal niet-grondbezitters is groot, schijnt in sommige streken de helft der volwassen mannen te omvatten, en vele boertjes werken onder zeer bezwarende omstandigheden in deelbouw voor 1/2, zelfs voor 1/3 van den landopbrengst. De kleine bestaansmiddelen, die hier niet worden besproken, vinden hun werkingskring bijna uitsluitend op het eigen eiland en kunnen niet veel monden voeden, hoe belangwekkend ze in andere opzichten mogen zijn (kunstnijverheid, ambachten, zoutmakerij, potten- en pannenbakkerij, visscherij, kalkbranden, vogelnestjes plukken). Het zal te onderzoeken zijn in hoever de bijzondere aanleg van dit volk voor ambachten en kunst dienstbaar zou zijn te maken aan het scheppen van een exportnijverheid, die de aangroeiende volksmassa minder afhankelijk zou maken van den landbouw als éénig bestaansmiddel. Onder de bestaande en komende omstandigheden zal o.i. een stand van beroepswerklieden wel ontstaan en dat zou in het belang van het gewest zijn. Ontginbare dieptedelfstoffen komen op B. en L. niet voor. 

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. research: Godi Dijkman http://guidomansdijk-talen.nlsocial facebook box white 24