Friends in distress (Dronkers, 1942)

Friends in dire straits on an unknown island

This article is an attempt at further reconstruction of the events related to 'War survivors', the sinking of the "Piet Hein" February 1942, written by P.L. Dronkers, published probably in 1942. It has been kindly reviewed by Jaap Anten (Documentation Special Collections, KITLV Leiden; author of amongst others 'Navalisme nekt onderzeekboot'). His remarks and additional footnotes have been introduced with an asterisk (*). [in green handwriting above the page: fam: (?) Dronkers - Wereldkroniek; In green capital letters, added to the title: Illegale werkers/Illegal workers].

Pieter Leendert Dronkers' memoirs

In Eindhoven (The Netherlands), July 1993, three years before his death, P.L. Dronkers finished his memoires on his years in the Netherlands Indies (‘Brieven van 1945 tot 1950, De laatste Indische jaren’; see sources below). This document was sent to me in a personal correspondence by the heirs of the Dronkers family, September 2015, for which I wish to extend my gratitude.

On page 42 P.L. Dronkers writes: “P.18/4/46, den Pasar: (…) Gisteren zijn we voor het eerste bezoek een dag met een prauw naar Noesa Penida geweest, het droge, onherbergzame eiland ten ZO van Bali, waar in de oorlog Nederlandse schepelingen zijn omgekomen, omdat ze - daar aangespoeld - niet tegen de steile klippen op konden. Ik schreef er 'n verhaaltje over. (zoekgeraakt)”

English translation (G. Dijkman): “P. [probably ’Pieter’] 18/4/46, Denpasar: (…) Yesterday, for the first time and for one day - by proa - we visited Noesa Penida, the dry and inhospitable island southeast of Bali, where during the war Dutch crew members have lost their lives, as they, once washed ashore, were not able to make it up the steep cliffs. I wrote a story about these events. (lost)”

It appears, therefore, that on Wednesday 17 April 1946 he paid a visit to Nusa Penida for just one day and took below missing photographs. The original text he thought was gone missing was retrieved at Netherlands National Archives, see sources below. To date, however, the missing five pictures remain a mystery.

Visit to Nusa Penida

dronkers 01

Across from the Southeast coast of Bali lies the island of Nusa Penida. It is not well-known and doesn't attract much attention; only the Government takes an interest in the island. There is not a great deal to tell about Nusa Penida; the island of roughly the same size as (left blank), doesn't boast natural beauty, which cannot be found elsewhere much more abundantly and more beautifully. There are no huge trees and lakes at great altitudes like there are on Bali, not even sawahs. Even [in green print: Also] dry rice hardly grows there.

That's why before the war there were times when famine was on the island's doorstep, but it never got over the threshold, because the Autonomous Ruler of Klungkung (Bali) - administratively , Nusa Penida comes under Klungkung - and the Controller of Binnenlandsch-Bestuur (Colonial Administration) were prepared for a situation like this. If there were food shortages, the population would receive rice [in green handwriting in the left margin: support and food] and the island in return would be given more and better roads. Usually, however, the staple diet of the population of around 30,000 souls is corn and some fish. The average Nusa-Penidian may seem rather course, yet they are as strong and rough as their island.

But the war against the Japanese broke out and also reached Nusa Penida. It was at this time, during moments of oppression, when these sturdy [in green handwriting, in the left margin: 'various'] inhabitants managed to get in the spotlight by giving help wherever possible.

The sea battle in the Lombok straits

dronkers 02

In the waters between Nusa Penida, Bali and Lombok, in the dark night of 29-20 February 1942, the Dutch Marine accomplished somewhat of a mission, which was part of the tenacious and therefore honourable resistance. At around ten o'clock [in green handwriting: eleven] at night, a squadron - amongst which our XXXXX (light*) cruisers "de Ruyter" and "Java", the torpedo-boat destroyer "Piet Hein" and two American destroyers - hit a Japanese fleet, who had planned to deliver troops on Bali. In the chaotic battle that ensued, the "Piet Hein" went down. After a few hits, it got ablaze [in green handwriting, crossed out and replaced by 'sank'] like a rocket in the sky [crossed out in green handwriting and replaced with: 'within fifteen minutes']. In the following nightly hours, the battle field was again visited.

The "Tromp" was also there at that time. It sailed right through the Japanese fleet, was hit in - amongst other places - in the conning tower, which was then shut off [in green handwriting crossed out and replaced by: 'in the stern], but it managed to deal few blows itself, as a result of which four Japanese ships sank. At any rate, the Japanese fleet swiftly withdrew at Makassar and didn't show up again in the Southern waters before the landing on Java just a week later. / and XXXXXX (which*) consisted of at least six heavy cruisers and six destroyers. 1)*

The inhabitants of Nusa Penida had witnessed the mysterious game of fire and thunder and the next morning noticed that many large fish had died and were drifting in the sea. But they also noticed there were shipwrecked people from the "Piet Hein". There were many [in green handwriting: 'and many lent a helping hand] to assist them.

Friends in dire straits

They took the shipwrecked into their homes, took care of them and soon Nang Njelem, a fisherman, took them [in green handwriting: 'the men] to Lombok through dangerous waters, where at the time there were no Japanese.

Some time later, an allied aeroplane crashed on Nusa Penida. The Punggawa (the district head) of the island immediately gave orders to take the pilot - Major Sprague - [in green handwriting in left margin: 'Shortly after the arrival of the Punggawa on the scene of the crash, Major Sprague died. His remains were taken to Sampalan and the Punggawa buried the body in an inconspicuous place. The Japanese who knew about the incident, have gone to great lengths to (...)] to treat the U.S. Air Force with respect. When Sprague, a few days after this, died he was carried to the capital Sampalan and buried there by the Punggawa himself. In the meantime, the Japanese were making a nuisance of themselves trying to locate the pilot, dead or alive. The Punggawa was questioned repeatedly, but he insisted he knew nothing of the fate of the pilot. And the Japanese never found the pilot's grave.

Back on Nusa Penida

dronkers 0This was the story related by Punggawa I Goesti Kompiang, when on 19 March 1946 a Marine Group from Bali landed on Sampalan. Two shipwrecked men from the "Piet Hein", who had managed to escape to the free world via Nusa Penida and thus had been rescued to serve in the allied war, experienced this renewed introduction.

From the Punggawa's report, furthermore, it became clear that the Japanese on Nusa Penida had not committed veritable atrocities. However, they had been sufficiently demanding in constructing military fortifications such as gun positions and barracks, which they built there. Furthermore, they have deported a number of women off the island and 170 men as labour slaves to Celebes, of whom very few returned.

A group of Americans, travelling to former places of war in search of mortal remains on behalf of the family in the States, had also heard of Major Sprague. This was the main reason for a second visit on 18 April. In the morning, we left from Benoa (South-Bali) and we arrived at the small harbour of Sampalan after four hours in a rickety Japanese landing craft. Between two gleaming coral dams, it seemed like a light green luxury swimming pool had been constructed just in front of the southern beach. Most Americans put trust in the favourable outcome of the digging, and preferred to stay there and to amuse themselves in the crystal clear water instead of dealing with sand and mortal remains.

In the meantime, the Punggawa, the Guru (teacher) and small groups of people came to welcome us. We were lucky, because they lead us straight away to the cockfights, which took place in a shady place close to the beach. It was just in time for us to put a bet with 'ringing' new guilders, and then the gong sounded and the fight began. In the quite pre-war days cockfights were only allowed at festive occasions, and in all other cases strictly prohibited - not so much because animals needed protection, but rather to protect the Balinese against their penchant for gambling.

But in these turbulent times, life is even more resilient than the pure public administration. And this is fortunate, as this curious sport carries away it practitioners, away from the fears and worries, which threaten them from the outside. And for us it's a pleasure being amongst these people playing and betting with fervour, (an atmosphere where) where everybody feels senang and silver coins are meant to be spent. Without silver coins XXXXX - preferably heavy 'rijksdaalders' - not one cockfight can be called a success and.... much to our surprise, there was quite some silver around on Nusa Penida. It goes without saying that the Japanese have tried all they could to withdraw it, but they succeeded only marginally.

Dutch East Indies money has always been stood its ground and currently has a value of 1:15. A very nice rate indeed, if one realises that the island hasn't experienced a Japanese invasion, (in total, there can't have been more than seventy of them) and major inflation of Japanese money didn't occur. On the contrary, the island has remained virtually isolated during the four years of protracted war. As far as anyone realises there was a war at all, nobody could have foreseen the end of it. Still, a chicken costs between four and five Japanese (?) guilders and 75 cents N.I.Courant, and a mature cow 300 guilders Japs and 20 N.I.C.

When our cock was strutting about triumphantly, and his adversary lay in a corner like an old rag and our profits had been given to the temple funds, it was time to come to business, as we couldn't stay the night and the tide only allowed for a short visit and fleeting conversation with the Punggawa.

We found the grave close to the beach in de glittering sea, just aside of the village graveyard. It was covered with flowers and covered from the sea by large flowering cactuses. The most peaceful and most beautiful a resting place anybody could wish. But... he is not buried in the U.S.A and this is the reason the same men who had done their utmost for Major Sprague had to do it all over again.

After it was done, the Controller, who hadn't seen his old dominion for four years, addressed the saviours and helpers in the district's office. He expressed his gratitude on behalf of the Dutch Indian and American Government and extended financial rewards. The Punggawa, who covered this "illegal work" as it was his duty, and Nang Njelem were to be nominated for an award.

And so we go back home, with the Americans who had hardly 'swam out' and the mortal remains tied in an American blanket. We met with a people, who hadn't been contaminated by the Japanese, not even influenced, and who remained loyal to Ida I Dewa Agung Gede Oka Geg(e), the (Self) Administrator of Klungkung. A people who, because of its Javanese Pemudas, has persevered and because of this has managed to uphold its geniality and sincerity, which comes naturally in these parts; a people of some 30,000 souls, which is not to be forgotten or neglected, although the problems on mainland Bali are urgent.


Missing images (Fototeksten)

At the bottom of this document, the descriptive text (titles) of five image called "Fototeksten bij Vrienden in den Nood" were found. The images themselves, however, are missing.

1. Begroet door den Poenggawa en den onderwijzer komen we aan land. Op den achtergrond de sloep / Welcomed by the Punggawa and the teacher, we arrive on the island. The sloop in the background.

2. De veeren van de hanen staan recht overeind. Alle gezichten zijn gespannen. Het gevecht gaat beginnen./ The cock's feathers are upright. All faces are tense. The fight is about to begin.

3. Het graf van Major Sprague (U.S.A.A.F.) door den Poenggawa op Noesa Penida ondanks Japansche vervolging bezorgd./ Major Sprague (U.S.A.A.F.)'s grave, thanks to the Punggawa at Nusa Penida, despite Japanese persecution.

4. De trotsche redders van de schipbreukelingen van de "Piet Hein" en verzorgers van Mjor Sprague met de belooning in nieuwe geld nog in den hand vereeuwigd voor het "kantor disterik" van Sampalan. Nang Njelem (in het midden) zal voor een onderscheiding worden voorgedragen [in green handwriting: 'wordt door zijn volk en door ons als held gerespecteerd.'] / The proud saviours of the shipwrecked men from the "Piet Hein" and helpers to Major Sprague with their reward in new money still in their hands, photographed by the "kantor disterik" of Sampalan. Nang Njelem (middle) will be nominated for a reward [in green handwriting: 'will be respected by us and by his people as a hero.']

5. Slamet Djalan; Vaarwel; Helaas, we moeten terug. Maar hoe de plichten op Bali ook roepen, het volk van Noesa Penida roept ook. / Slamet Djalan; Farewell; Alas, we have to go back. But, despite the duties in Bali, the people of Nusa Penida also call for attention.

[in green handwriting: foto's Dronkers, reeds ontwikkeld en goed bevonden. Thans bij RVD (Rijksvoorlichtingsdienst; Government Information Service) Batavia die afdrukken /wrsch.13x18/ stuurt aan Galileirstr. 120**] / photographs Dronkers have been developed and approved. Presently with RVD (Rijksvoorlichtingsdienst; Government Information Service) Batavia who will send these prints /probably 13x18/ to Galileirstr. 120**].


Sjoukje Atema at the Den Haag Municipality Archives (Haags Gemeentearchief:, December 2013, explains that this address was in fact P.L.Dronkers' own home address, at least from somewhere between 1913 and 1946.  

Footnotes by Jaap Anten (KITLV, Leiden - July 2013)

1) *[footnote by Jaap Anten] In fact, during this action in Badung Strait the Japanese consisted of a mere two destroyers, the Asashio and Oshio, which managed to survive against the overwhelming allied fleet and even to sink the Piet Hein. See Ph.M. Bosscher, De Koninklijke Marine in de Tweede Wereldoorlog, Volume 2, 1986.


* Original Dutch text*

Vrienden in den nood op een weinig bekend eiland: Bezoek aan Noesa Penida

Tegenover de Zuid-Oost zijde van Bali ligt het eiland Noesa Penida. Het is weinig bekend en trekt niemands aandacht - behalve dan die van het Bestuur. Er is van Noesa Penida ook weinig aantrekkelijks te vertellen; het eiland ongeveer van dezelfde afmetingen als (spaties), heeft geen natuurschoon, dat niet elders grootser en overvloediger te vinden is. Er zijn geen reusachtige bergen en hoogliggende meeren als op Bali, zelfs geen sawah's. Zelfs [in green print: Ook] droge rijst wil er niet of nauwelijks groeien.

Daarom dreigde er voor den oorlog wel eens een hongersnood, die intusschen nooit uitbrak, omdat de Zelf-bestuurder van Kloengkoeng (Bali), waaronder Noesa Penida administratief ressorteert en de controleur van het Binnenlandsch-Bestuur daar wel op verdacht waren. Stonden er voedseltekorten voor de deur, dan kreeg de bevolking rijst [in green handwriting in the left margin: steun en voedsel] en het eiland als tegenprestatie meer en betere wegen. Maar gewoonlijk leeft de bevolking - niet minder dan 30.000 zielen; - van mais en wat vischvangst. Het slag menschen moge wat grof lijken, ze zijn sterk en ruig als hun eiland. Maar de oorlog tegen Japan kwam en naderde ook Noesa Penida. Toen, in de oogenblikken van benauwing, hebben [in green handwriting, in the left margin: 'verschillende van'] zijn stoere bewoners de aandacht op zich gevestigd door hulp te bieden waar dit mogelijk was.

De zeeslag in straat Lombok

Het was in de wateren tusschen Noesa Penida, Bali en Lombok, dat de Nederlandsche Marine in den donkeren nacht van 19 op 20 Februari 1942 een van de stoute stukjes volvoerde, die deel vormde van haar hardnekkig en daardoor eervol verzet. Omstreeks tien [in green handwriting: elf] uur in den avond stuite een eskader - waaronder onze XXXXX (lichte*) kruisers "de Ruyter" en "Java", de torpedobootjager "Piet Hein" en twee Amerikaansche torpedobootjagers - op een Japanse vloot, die troepen op Bali had gepland,/ In de onoverzichtelijke strijd die volgde, ging de "piet Hein" verloren. Na enkele treffers vloog [in green handwriting, crossed out and replaced by 'zonk'] hij als een vuurpijl in de lucht [crossed out in green handwriting and replaced with: 'binnen 'n kwartier']. In den nanacht werd het gevechtsterrein weer opgezocht.

Toen was ook de "tromp" van de partij. Hij voer dwars door de Japanse vloot heen, ontving treffers, o.m. in de commandotoren, die buiten werking werd gesteld [in green handwriting crossed out and replaced by: 'in het achterschip'], maar deelde door individueel vuur zelf rake klappen uit, waardoor mogelijk vier Jappen schepen zijn gezonken. In elk geval trok de Jappenvloot zich schielijk op Makassar terug en vertoonde zich niet meer in de Zuidelijke wateren voor de landing op Java juist een week later. / en XXXXXX (die*) uit minstens drie zware kruisers en zes torpedobootjagers was samengesteld. 1)*

De bewoners van Noesa Penida hadden het raadselachtige spel van vuur en donder gevolgd en met verwondering gezien hoe den volgenden morgen veel groote visschen dood in de zee dreven. Maar ze zagen ook schipbreukelingen van de "Piet Hein": en waren [in green handwriting: 'en vele handen werden uitgestoken'] bij de hand om hen te helpen. Zij namen hen op, verzorgden hen en zoo spoedig mogelijk bracht Nang Njelem, een visscher, hen [in green handwriting: 'de mannen'] door gevaarlijke wateren naar Lombok, waar toen nog geen Jappen waren.

Eenigen tijd later stortte een geallieerd vliegtuig op Noesa Penida neer. De Poenggawa (het districtshoofd) van het eiland gaf terstond opdracht den piloot - Major Sprague - [in green handwriting in left margin: 'Kort na aankomst van den Poenggawa op de plaats van het ongeval overleed Majoor Sprague. Het stoffelijk overschot werd naar Sampalan vervoerd en daar door den Poenggawa op een onopvallende plaats begraven. De Japanners die van het ongeval op de hoogte waren hebben veel moeite gedaan] de U.S. Air Force - een goede behandeling te geven. Toen Sprague kort daarna overleed werd hij naar de hoofdplaats Sampalan gebracht en daar door den Poenggawa zelf begraven. Intusschen waren de Jappen hinderlijk actief om de piloot dood of levend te vinden. Herhaaldelijk werd de poenggawa ondervraagd, maar hij hield vol van de piloot niets af te weten. En het graf is door de Jappen nooit gevonden.

Terug op Noesa Penida

Dit was het verhaal van den Poenggawa I Goesti Kompiang, toen op 19 Maart 1946 een Marinegroep uit Bali op Sampalan landde. Twee schipbreukelingen van de "Piet Hein", die via Noesa Penida weer de vrije wereld in waren gekomen en voor de geallieerde oorlogvoering waren behouden, maakten deze hernieuwde kennismaking mee.

Uit het verslag van den Poenggawa bleek verder, dat de Jappen zich op Noes Penida niet aan regelrechte gruweldaden hadden schuldig gemaakt. Intusschen waren ze veeleischend genoeg geweest bij den aanleg van de militaire versterkingen als geschutsopstellingen en onderkomens, die ze er hebben gebouwd. Verder hadden ze de noodige vrouwen van het eiland weggevoerd en 170 mannen als arbeidsslaven naar Celebes gedeporteerd, waarvan nog [in green handwriting: 'er'] slechts enkele zijn teruggekeerd.

Een groep Amerikanen, die de gewezen oorlogstooneelen afreist op zoek naar stoffelijke overschotten die door de familie in de States worden gewenscht en die ook van Major Sprague had gehoord, vormde de directe aanleiding tot het tweede bezoek op 18 April. 's Morgens vertrokken uit Benoa (Zuid-Bali) kwamen we na een tocht van vier uren in een wankele Japansche landingsboot voor het kleine haventje van Sampalan. Tusschen twee blikkerende koraaldammetjes is het als een licht-groene-luxe-zwembadje voor het zuiderstrandje aangelegd. De meeste Amerikanen gaven er dan ook in goed vertrouwen op de afloop van de graverij de voorkeur aan om daar te blijven en zich in plaats van met zand en stoffelijke overblijfselen met 't kristalheldere water te vermeien.

Intusschen kwamen de Poenggawa, de Goeroe (onderwijzer) en groepjes menschen aanlopen om ons te verwelkomen. Wij hadden het wel getroffen, want ze konden ons regelrecht geleiden naar de hanengevechten, die op een beschaduwde plaats dicht aan het strand werden gehouden. We konden nog juist enkele klinkende nieuwe guldens inzetten, toen klonk de gong en het gevecht nam een aanvang. In de rustige vooroorlogse tijden waren hanengevechten allen bij feestelijke gelegenheid toegestaan en overigens vrij streng verboden - minder uit overweging van dierenbescherming dan wel om de Baliërs tegen hun eigen goklust te beveiligen.

Vrienden in den nood

Maar in de huidige beroering is het leven nog sterker dan de zuivere bestuursleer. Gelukkig - want deze merkwaardige sport sleept zijn bedrijvers mee, weg uit de angsten en zorgen, die hen van buiten bedreigen. En voor ons is het een genot tusschen deze ingespannen spelende en weddende menschen te zitten als allen zich senang voelen en het zilvergeld rolt. Zonder zilvergeld XXXXX - liefst zware rijksdaalders - is geen hanengevecht geslaagd en .... tot onze verwondering was er nog heel wat zilver op Noesa Penida. Natuurlijk hebben de Jappen geen middel onbeproefd gelaten om het eruit te trekken, maar dat is hen niet of maar zeer ten deele gelukt.

Het Nederlandsch-Indische geld heeft zich altijd gehandhaafd en haalt nu een koers van 1:15. Die koers mag er zijn, wanneer men bedenkt, dat het eiland geen Jappeninvasies (er waren er nooit meer dan zeventig) en geen grote inflaties van Jappengeld heeft gekend, integendeel gedurende vier lange oorlogsjaren practisch geïsoleerd is geweest. Zoo men al wist, dat het nog oorlog was, kan toch niemand de afloop hebben kunnen berekenen. En toch kost een kip 4 à 5 gulden Japs en 75 cent N.I. courant, 'n volwassen koe 300 gulden Japs en 20 N.I.C.

Toen onze haan zegevierend in het rond stapte, zijn fraaie tegenstander als een vod in een hoek lag en onze winst aan het tempelfonds was overgedragen, werd het tijd ter zake te komen, want we konden niet blijven overnachten en het tij liet maar een kort bezoek en vluchtig gesprek met den Poenggawa toe. Wij vonden het graf dicht aan het strand en de fonkelende zee, iets terzijde van de dorpsbegraafplaats. Het was met bloemen begroeid en tegen den zeewind beschermd door een groote bloeiende cactus. De vredigste en mooiste rustplaats die men zich denken kan. Maar... hij ligt niet in de U.S.A en daarom moesten dezelfde mannen die aan Majoor Sprague het laatste werk hadden verricht, dit weer ongedaan maken.

Na afloop sprak de Controleur, die zelf voor 't eerst sinds vier jaren zijn oude ressort terug zag, in het districtskantoor de redders en helpers toe. Hij bracht hen den dank over van de Indische en Amerikaansche Regeering en reikte geldelijke belooningen uit. De Poenggawa, die met zijn verantwoordelijkheid dit "illegale werk" heeft gedekt en Nang Njelem zullen voor een onderscheiding worden voorgedragen.

Zoo keerden wij met de nauwelijks uitgezwommen Amerikanen en het stoffelijke overschot in een Amerikaansche deken geknoopt weer huiswaarts. Wij hadden een volk ontmoet, dat door de Japanners niet is besmet, zelfs niet beïnvloed, dat trouw is gebleven aan Ida I Dewa Agoeng Gede Oka Geg(e), den zelfbestuurder van Kloengkoeng. Een volk dat door de Javaansche pemoeda's bewaard is gebleven en daardoor zijn - hier zeer natuurlijke - hartelijkheid en oprechtheid heeft behouden. Een volk van 30,000 zielen, dat niet vergeten of verwaarloosd mag worden, al vragen de problemen van Bali zelf ernstig en dringend de aandacht.

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. research: Godi Dijkman http://guidomansdijk-talen.nlsocial facebook box white 24