Adat juridical procedures on cattle theft (Haga 1922)

The article below deals with customary 'adat' juridical procedures regarding cattle theft on Nusa Penida as described by Controller B.J. Haga in 1922. Translation and additional comments [square brackets] by author Godi Dijkman; the original Dutch text follows below, containing interesting details on the subject of Bali Aga and Bali Mula in Nusa Penida and mainland Bali.

(p.400) During my visit to Noesa Penida, I received a number of notifications from the Poenggawa of this island concerning a curious institution on the island, the "sekehe goeloengan" (goeloengan = koempoelan; [group]) or the "klian dasa" (ten klians). This 'college' is entrusted with tracing and judging of cattle theft on Noesa Penida (with the exception of poelau Lembongan and poelau Tjeningan). This body nowadays consists of 11 members, each responsible for their own fixed area and reside there.

Besides the tracing of cattle theft in each area, this body is also commissioned to take care of trying [these crimes], through sangkepan, which are held every 35 day, consisting of 11 klian dasa in Bangoenoerip, in the balai bandjar. Defendants and witnesses are brought before this "court" by the klian dasa, who, without consulting the bandjar administration or the perbekels (nowadays called bendesa), interrogate the witnesses and defendants, make them swear an oath and punish them. At each occasion, the punishment consists of twice the value of the stolen goods in case the stolen goods are not retrieved, and once the original value if they are retrieved. Stolen goods are returned to the victim. In case the stolen goods are not retrieved, once its value is returned and once its value is assigned to the klian dasa, who share it amongst themselves or deposit it in the 'kas sekehe'. In case of default of payment, the goods will be taken from the defendant (rampagine), also without mediation by the bendesa and poenggawa.

Should the defendant be proven not guilty, he is then made to swear an oath of office, with his klian bandjar as petabeh (eedhelper; 'oath assitant'?). In case the klian bandjar is the defendant, all the krama bandjar are expected to act as petabeh. In case the oath is not sworn, or if the assigned person(s) do not wish to act as petabeh, the defendant will be sentenced. In other cases, he is acquitted.

The klian dasa, apart from their share of the fine, also receive 200 kepeng from each sapi [cattle] merchant. The sapi trader announces his intent to sell to the klian dasa in question, who then - together with the selling party - appears before the bendesa, who issues a "keterangan djoewal beli" [declaration of purchase], after which 200 kepeng is paid to the klian dasa, and 30 kepeng to the bendesa. In case the klian dasa does not appear, the bendesa does not issue a "keterangan djoewal beli".

To the question why the bendesas themselves would not be able to trace cattle theft, the answer is that the bendesas reside along the coast, whereas the klian dasa live in the mountainous interior of the island, where stolen cattle is mostly taken. This institution, the sekehe goeloengan, has been established around 50 years ago after elaborate research by the poenggawa of Noesa Penida, with the approval of the Dewa Agoeng of Kloengkoeng, in view of the favourable advice of the current pedanda pidada of Kloengkoeng, by I Njoman Pedoman, in order to curb the evil practice of cattle theft.

All inhabitants of Noesa (with the exception of the island of Lembongan) were members led by the four klian montjol (montjol = what sticks out, as for example is the case with the gong), appointed by by I Njoman Pedoman: I Njoman Pedoman in Batoekandik, Kakin Darni in Bangoenoerip, Nang Wina in Doenkap, Nag Seri in Bingin, all of them now deceased. All klians bandjar gathered once every 35 days in Bangoenoerip in the balai bandjar, a meeting chaired by the four klians montjol. The party robbed of his cattle reported this to the klians montjol, who during the sangkepan reported this to the klians bandjar commissioning them to present the case during the next sangkepan, including the result of their investigations.

The thieves were then punished by the klians montjol in the presence of the klians bandjar: 1) the thief had to return twice the value (geganda = nikel) of the sapi or two sapis to the bereft party; 2) he was fined 10,500 kepeng, called "danda dalem", of which half was destined to the robbed person, and the other half went into the 'kas sekehe goeloengan'. In case of default of payment of the fine, the thief was handed over to the klian bandjar by the klian montjol; the entire bandjar was then made to pay the fine of two sapi's; the thief was expelled from the bandjar association (oelangange) and declared outlawed, i.e. no-one was allowed to help him or take any notice of him. Founder Njoman Pedoman was succeeded by his son Kakin Ngales in Batoekandik, still alive today.

During the war between Kloengkoeng and Karangasem, the 'kas sekehe' (300 pekoe), was handed over to the Dewa Agoeng by Kaki Ngales for the purchase of gunpowder. When the 'kas' again contained 25 pekoe, Kloengkoeng was taken over by Dutch colonial rule and the 'kas' was taken possession of by Dade Ladeng, the Koetampi bendesa who was later to be banished, and who claimed to have received orders from the Dutch administration (gouvernement) to further chair the "sekehe goeloengan".

The four klian montjol were substituted by the klian dasa (= ten klians) and - apart from the chair - ten klians were appointed: chair Nang Kretjed, son of Kakin Ngales, in Batoekandik; Nang Gde in Sedihing, Koetampi; Ktoet Renteb in Sekartadji Koetampi; Nang Dana in Djoerangaja Koetampi; I Narpa in Djoelingan, Tangled; Nang Goelem in Rata, Kloempoe; Nang Sarni in Pedjoekoetan, Sowana; I Goebar in Karang, Sowana; Nang Boket Senang in Seboeloeh, Sakti; Nang Tjeg in Batoemadeg, Sakti; Nang Dijanteng in Doengkap, Ped.

Under Dutch colonial rule, the sekehe goeloengan hardly managed to survive, as the poenggawas of Boeleleng considered these not to be in conformity with the regulations concerning native jurisdiction (inheemsche rechtspraak). They did not, however, issue a proper report on this. This genesis is confirmed by the pedanda pidada, to which he adds the following: in case the bereft party (person robbed of this cattle) was given twice the value of his cow, or two cows, and in addition to this half of the "denda dalem", the sapi owners became negligent in guarding the cattle. For this reason, the entire denda dalem was deposited into the 'kas sekehe'. When this proved insufficient, the thief was punished by paying only once the value of the stolen cow to the bereft party, and the sekehe goeloengan received the denda dalem. An awig-awig, hitherto unknown, was established by the officiating poenggawa I Goesti Made Pandji in Noesa in 1919.

It remains to be considered, at his instant, if this sekehe goeloengan is to be preserved by the words in the regulations on native jurisdiction in the Bulletin of Acts, Orders and Decrees (staatsblad) 1921 no. 760 "subject to the jurisdiction of cattle theft by the sekehe goeloengan, existing on Noesa Penida as of old, which under the present circumstances will be maintained" is to be placed after article 1, or to abolished forthwith.

Apart from the fact that maintaining native jurisdictions includes the adat institutions (adatrechtelijke instellingen), there is another practical reason that compels to maintaining it. Noesa Penida is a large island of 20,000 inhabitants, where the [colonial Dutch] government is represented only by a district head and a scribe: the police are absent there. Connections with mainland [Bali] are dangerous given the strong winds and currents, so that for the population it is cumbersome to have all of its court cases judged by the 'raad van kerta's in Kloengkoeng.

The actual riches of this unfertile and arid island are its cattle, amounting to 943 female calves, 4050 cows, 892 male calves, 2535 castrates and 1212 stud bulls, in total 9632, or two and a half animal per family of five people.

It is necessary that these possessions are properly protected, to which end the preservation of the sekehe goeloengan is the best means. After 1908, the people time and time again urged the poenggawa to acknowledge and strengthen the sekehe goeloengan, because of the considerable increase in cattle theft cases. Although in that case the guarantees with which we usually give reasons for the native judicial process regarding both the drawing up of verdicts in Latin script and its ratification by higher authorities would become a matter of less importance. The content of verdicts should, however - according to Balinese custom - be inscribed in palm leaves (lontar), and this is also valid for the administration of the 'kas sekehe'. It would even not seem improbable to have the sekehe goeloengan chaired by the poenggawa from Boeleleng; the klian dasa will probably become parrots, while at the same time there is risk of abuse of power, against which practice the poenggawa, in case he remains outside of the sekehe, can stand guard.

In case the punishment is similar to cattle theft, on top of a remuneration of twice the value of the stolen goods, an additional fine could be imposed for the benefit of the sekehe goeloengan, in casu once the value plus a fine, without altering the nature of the judicial process. For an isolated and poor island such as Noesa, financial compensation (correctie) seems adequate. In case the klian dasa deem it necessary to impose the punishment of imprisonment, for instance in the case of recidivism, the case may be referred to the raad van kertas by the poenggawa.

The execution of verdicts will have to remain in place, that is by merampag, as is the case with the bandjar and the soebak, while ostracizing [the sentenced person] from the sekehe bandjar may be a last resort. It does not seem desirable to grant the sekehe goeloengan the authority of imposing the sentence of imprisonment, firstly because within adat jurisdiction (adatrecht) there is no such sentence; secondly, because drawing up a verdict and the civil servant's intercession will be necessary; and thirdly, because the reward of the klian dasa would disappear, resulting in less diligence on their part.


  • Haga, B.J. – Adatproces op Noesa Penida (1922), Adatrechtbundels XXIII Java en Bali. Aantekeningen van den Controleur B.J.Haga – 's-Gravenhage: Nijhoff, 1924. – Serie U.Bali en Lombok, No.40 Adatproces op Noesa Penida, 1922; pp.400-403

* original Dutch text *

Serie U: Bali en Lombok; No.40: Adatproces op Noesa Penida (1922)

(p.400) Van den Poenggawa van Noesa Penida mocht ik bij gelegenheid van mijn bezoek aan dit eiland eenige mededeelingen ontvangen over een eigenaardige instelling op dat eiland, t.w. de "sekehe goeloengan" (goeloengan = koempoelan) of de "klian dasa" (d.i. de tien klians), welk college belast is met de opsporing en de berechting van veediefstallen op Noesa Penida (uitgezonderda poelau Lembongan en poelau Tjeningan). Zij bestaat tegenwoordig uit elf leden, die ieder een vast rayon hebben en daarbinnen wonen.

Behalve de opsporing der in ieder rayon voorkomende veediefstallen is hun ook opgedragen de berechting, door middel van de iedere 35 dagen te houden sangkepan (bestaande uit de elf klian dasa) te Bangoenoerip, gehouden in de balai bandjar. Beklaagden en getuigen worden door de klian dasa voor deze "rechtbank" gebracht, die, geheel buiten het bandjar-bestuur en de perbekels (tegenwoordig bendesa geheeten) om, de getuigen en beklaagden ondervraagt, hun den eed oplegt, en straf uitspreekt, immer bestaande uit twee keer de waarde van het gestolene zoo dit niet, en één keer de waarde, zo het wel gevonden wordt. Aan den bestolene wordt het gestolene teruggegeven; en indien het gestolene niet gevonden wordt, éénmaal de waarde ervan; verder is éénmaal de waarde voor de klian dasa, die dit onder elkaar verdeelen of storten in de kas sekehe. Bij wanbetaling worden de goederen van beklaagde genomen (rampagine), ook geheel buiten tusschenkomst van bendesa en poenggawa.

Is de schuld van de beklaagde niet bewezen, dan wordt hem de zuiveringseed opgelegd, met zijn klian bandjar als petabeh (eedhelper); is de klian bandjar de beklaagde, dan dienen alle krama bandjar als petabeh op te treden. Wordt de eed niet afgelegd, of wil de aangewezen persoon niet als petabeh fungeeren, dan wordt de beklaagde veroordeeld; anders wordt hij vrijgesproken.

Behalve het aandeel in de boete ontvangen de klian dasa nog van iedereen sapiverkooper 200 kepeng. De sapiverkooper geeft (p.401) van het voornemen tot den verkoop kennis aan den betrokken klian dasa, die samen met den verkooper voor den bendesa verschijnt, die een "keterangan djoewal beli" opmaakt, waarbij 200 kepeng wordt betaald aan den klian dasa, en 30 kepeng aan den bendesa. Indien de klian dasa niet verschijnt, geeft de bendesa geen "keterangan djoewal beli" af.

Vraagt men nu, waarom de bendesa's niet zelf de veediefstallen kunnen opsporen, dan ontvangt men tot antwoord, dat de bendesa's aan de kust wonen, doch de klian dasa in het bergachtige binnenland, waarheen meestal het geroofde vee gevoerd wordt. Dit instituut, de sekehe goeloengan, is volgens het met veel ijver door den poenggawa van Noesa Penida verrichte onderzoek ± 50 jaar geleden in het leven geroepen, met toestemming van den Dewa Agoeng van Kloengkoeng, gehoord het gunstige advies van den tegenwoordigen pedanda pidada van Kloengkoeng, door I Njoman Pedoman, ter betegeling van het kwaad der veediefstallen.

Alle inwoners van Noesa (exclusief het eiland Lembongan) waren lid en de leiding was bij vier klian montjol (montjol = wat vooruit springt, bij voorbeeld bij de gong), die door I Njoman Pedoman aangewezen werden, t.w. I Njoman Pedoman te Batoekandik, Kakin Darni te Bangoenoerip, Nang Wina te Doenkap, Nag Seri te Bingin, allen reeds overleden. Alle klians bandjar verzamelden zich eenmaal iedere 35 dagen te Bangoenoerip in de balai bandjar, en werden dan voorgezeten door de vier klians montjol. Van veediefstallen werd door den bestolene kennis gegeven aan de klians montjol, die ter sangkepan de mededeeling deden aan de klians bandjar met opdracht de zaak ter volgende sangkepan met het resultaat van hun onderzoek voor te brengen.

Dan werden de dieven ten overstaan van de klians bandjar door de klians montjol gestraft: 1) de dief moest de dubbele waarde (geganda = nikel) der sapi of twee sapi's teruggeven aan den bestolene; 2) hij werd beboet met een boete van 10500 kepeng, genoemd "danda dalem", waarvan de helft was voor den bestolene, de andere helft voor de kas sekehe goeloengan. Bij wanbetaling der boete werd de dief door de klian montjol overgedragen aan den klian bandjar; de bandjar in haar geheel moest dan de boete en twee sapi's opbrengen; de dief werd uit de bandjarvereeniging gestooten (oelangange) en vogelvrij verklaard, t.w. niemand mocht hem helpen of notie van hem nemen. De stichter Njoman Pedoman werd opgevolgd door zijn zoon: Kakin Ngales te Batoekandik; thans nog in leven.

Bij den oorlog tusschen Kloengkoeng en Karangasem werd de inhoud der kas sekehe, t.w. 300 pekoe, door Kaki Ngales ter hand gesteld aan den Dewa Agoeng voor aankoop van kruit. Toen hierna de kas weer 25 pekoe bevatte, werd Kloengkoeng (p.402) veroverd door het gouvernement en werd de kas in de wacht gesleept door Dade Ladeng, den later verbannen bendesa van Koetampi, die beweerde opdracht te hebben van het gouvernement om de "sekehe goeloengan" verder te leiden.

De vier klian montjol werden vervangen door de klian dasa (= tien klians) en er werden, behalve een hoofd, tien klians aangewezen, t.w. het hoofd Nang Kretjed, zoon van Kakin Ngales, te Batoekandik; Nang Gde te Sedihing, Koetampi; Ktoet Renteb te Sekartadji Koetampi; Nang Dana te Djoerangaja Koetampi; I Narpa te Djoelingan, Tangled; Nang Goelem te Rata, Kloempoe; Nang Sarni te Pedjoekoetan, Sowana; I Goebar te Karang, Sowana; Nang Boket Senang te Seboeloeh, Sakti; Nang Tjeg te Batoemadeg, Sakti; Nang Dijanteng te Doengkap, Ped.

Onder het gouvernementsbestuur heeft de sekehe goeloengan een slepend bestaan gevoerd, omdat de Boelelengse poenggawa's haar in strijd achtten met het regelement op de inheemsche rechtspraak, zonder echter een behoorlijk rapport ter zaken uit te brengen. Door de pedanda pidada wordt deze wordingsgeschiedenis bevestigd, waaraan hij echter het volgende toevoegt. Waar een bestolene twee keer de waarde van zijn gestolen koe of twee koeien kreeg uitgekeerd, en nog de helft der "denda dalem", werden de sapi-eigenaars nalatig in het bewaken van het vee. Om deze reden werd de denda dalem in haar geheel in de kas sekehe gestort, en toen dit nog niet voldoende hielp, werd de dief gestraft met de betaling van slechts één keer de waarde der gestolen koe aan den bestolene en de denda dalem kreeg de sekehe goeloengan. Een awig-awig, voordien niet bekend, werd in 1919 door den toenmaligen poenggawa van Noesa, I Goesti Made Pandji, opgesteld.

Ter overweging blijft thans over, òf deze sekehe goeloengan te handhaven door in het regelement op de inheemsche rechtspraak in staatsblad 1921 no. 760 de woorden "behoudens de van ouds op Noesa Penida bestaande berechting van veediefstallen door de sekehe goeloengan, welke op den bestaanden voet gehandhaafd blijft" te plaatsen achter artikel 1, òf haar af te schaffen.

Behalve dat handhaven der inheemsche rechtspraak de instandhouding der adatrechtelijke instellingen in zich sluit, is er nog een praktische reden die noopt to die handhaving. Noesa Penida is een groot eiland met 20000 inwoners, waar het gouvernement vertegenwoordigd is door enkel een districtshoofd en een schrijver: politie is niet aanwezig. De verbinding met den vasten wal is gevaarlijk uit hoofde der hevige winden en zeer sterke stromingen, zoodat het voor de bevolking bezwarend is al hare zaken door den raad van kerta's te Kloengkoeng te laten berechten.

De eigenlijke rijkdom van dit onvruchtbare en droge eiland is de veestapel, tellende: 943 koekalveren, 4050 koeien, 892 stierkalveren (p.403), 2535 castraten en 1212 dekstieren, totaal 9632 stuks, of 2 1/2 beest per gezin van 5 personen.

Noodig is het, dat dit bezit op behoorlijke wijze beschermd worde, waarvoor instandhouding der sekehe goeloengan het beste middel is. Na 1908 werd telkens door de bevolking bij den poenggawa aangedrongen op erkenning en sterking van de sekehe goeloengan, daar het aantal veediefstallen sterk toenam. Doch dan moet de hand gelicht worden met de waarborgen, waarmede wij gewoon zijn de inheemsche rechtspleging te omkleden, met de opmaking van een vonnis in Latijnsche karakters, en zijn bekrachtiging door hoogere autoriteit; wel dient naar Balische gewoonte de inhoud van het vonnis op lontar genoteerd te worden, evenals de administratie der kas sekehe. Het schijnt zelfs niet onbedenkelijk om de sekehe goeloengan te doen voorzitten door den Boelelengschen poenggawa; de klian dasa worden dan allicht napraters, terwijl gevaar bestaat voor machtsmisbruik, waartegen de poenggawa, indien hij buiten de sekehe staat, kan blijven waken.

Lijkt de straf op veediefstal: vergoeding van twee keer de waarde van het gestolene, wat licht, zonder den aard der rechtspleging te veranderen, zou, behalve twee keer de waarde, een boete opgelegd kunnen worden, komende dan één keer de waarde plus de boete ten bate der sekehe goeloengan. Voor een geïsoleerd en arm eiland als Noesa schijnt financieele correctie voldoende. Vinden de klian dasa oplegging van vrijheidsstraf noodig, bij voorbeeld bij recidive, dan kan de zaak door tusschenkomst van den poenggawa naar den raad van kerta's worden verwezen.

De tenuitvoerlegging der vonnissen zal dienen blijven te geschieden als bij de bandjar en de soebak, door merampag; met als laatste middel uitstoting uit de sekehe bandjar. Aan de sekehe goeloengan de bevoegdheid te geven tot oplegging van vrijheidsstraf lijkt niet gewenscht; ten eerste niet omdat het adatrecht deze niet kent; ten tweede niet, omdat dan toch 't opmaken van een vonnis en de tusschenkomst van den bestuursambtenaar noodig zal zijn; ten derde niet, omdat de belooning der klian dasa wegvalt en dus hun ijver zal verminderen...

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. research: Godi Dijkman http://guidomansdijk-talen.nlsocial facebook box white 24